Pieniądze zapisane na subkoncie w ZUS i na rachunku w OFE nie przepadają ze śmiercią. Połowa środków zgromadzonych w czasie małżeństwa trafia na subkonto lub rachunek małżonka. Resztę dostają w gotówce osoby, które zmarły wskazał, a jeśli nikogo nie wskazał, spadkobiercy. ZUS i fundusz nie działają z urzędu: potrzebny jest wniosek, w ZUS na formularzu USS. Od wypłaty gotówkowej potrąca się 19% podatku. Terminu na wniosek nie ma, ale nikt się o te pieniądze sam nie upomni.
| Co | Kto dostaje | W jakiej formie | Podatek |
|---|---|---|---|
| połowa środków z okresu wspólności majątkowej | małżonek | transfer na jego subkonto lub rachunek OFE | brak (do czasu jego emerytury) |
| pozostała część | osoby uposażone wskazane przez zmarłego | gotówka albo transfer na własny rachunek | 19% od gotówki |
| pozostała część, gdy nikogo nie wskazano | spadkobiercy | gotówka | 19% |
| wypłata gwarantowana (zmarły pobierał emeryturę krócej niż 3 lata) | osoba uposażona, domyślnie małżonek | gotówka | 19% |
Skąd się biorą te pieniądze
Część składki emerytalnej osób urodzonych po 1968 r. (i tych, które wybrały OFE wcześniej) trafia na subkonto w ZUS, a u części także do otwartego funduszu emerytalnego. To środki zapisane imiennie: ZUS prowadzi dla nich osobną ewidencję, fundusz osobny rachunek. Od 2014 r. większość składki idzie na subkonto, a od dziesięciu lat przed emeryturą środki z OFE są stopniowo przenoszone do ZUS („suwak”), więc u osób bliskich emerytury OFE bywa już puste, a subkonto pełne.
Różnica wobec „zwykłej” składki na koncie w ZUS jest jedna, ale zasadnicza: środki na subkoncie i w OFE podlegają dziedziczeniu, składki na koncie podstawowym nie. Pytanie „czy po mężu zostały jakieś pieniądze w ZUS” ma dwie odpowiedzi: emerytura jako świadczenie nie, subkonto tak.
Kwoty nie są symboliczne: po kilkunastu latach składek na subkoncie są zwykle dziesiątki tysięcy złotych. O tym, jak ustalić, czy zmarły miał OFE i ile było na subkoncie, piszemy w artykule o odnajdywaniu majątku po zmarłym.
Kto dostaje pieniądze: trzy kręgi
Małżonek: połowa, ale tylko transferem
Jeżeli zmarły w chwili śmierci był w związku małżeńskim, ZUS i OFE przekazują małżonkowi połowę środków zgromadzonych w okresie, w którym istniała wspólność majątkowa. Nie w gotówce: pieniądze wędrują na subkonto małżonka w ZUS albo na jego rachunek w OFE. Małżonek nie może ich wypłacić, ale powiększą jego własną emeryturę.
Dwie konsekwencje. Po pierwsze, przy rozdzielności majątkowej małżonek nie dostaje tej połowy (może być za to osobą uposażoną). Po drugie, jeśli małżonek nie ma własnego subkonta ani rachunku w OFE, ZUS zakłada mu subkonto, żeby było gdzie przelać.
Osoby uposażone: gotówka minus 19%
Pozostałą część, czyli drugą połowę z okresu małżeństwa plus wszystko sprzed ślubu i po rozdzielności, dostają osoby wskazane przez zmarłego. Wskazanie składa się w OFE (formularz funduszu) albo w ZUS (dla samego subkonta). Można wskazać kilka osób i podać udziały; bez udziałów są równe. Uposażonym może być ktokolwiek, nie tylko rodzina.
Osoba uposażona wybiera: wypłata w gotówce (ZUS lub OFE potrąca 19% zryczałtowanego podatku i przelewa resztę) albo, jeśli sama ma subkonto lub rachunek OFE, transfer bez podatku.
Spadkobiercy: gdy nikogo nie wskazano
Bez wskazania środki wchodzą do spadku. ZUS i OFE wypłacają je osobom, które przedstawią prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo zarejestrowany akt poświadczenia dziedziczenia, w udziałach wynikających z tego dokumentu. To znaczy, że bez sprawy spadkowej nikt tych pieniędzy nie dostanie. Porównanie obu dróg jest w artykule o stwierdzeniu nabycia spadku.
Uwaga na jedną różnicę: spadkobierca, który odrzucił spadek, nie dostanie tych środków, bo trafiają do niego właśnie jako część spadku. Osoba uposażona dostanie je niezależnie od tego, czy spadek przyjęła, bo wypłata dla uposażonego nie jest dziedziczeniem.
Przykład liczbowy
Zmarł mąż, 52 lata. Na subkoncie w ZUS 64 000 zł, w OFE 9 000 zł. Małżeństwo trwało przez cały okres oszczędzania, wspólność majątkowa. Uposażeni: żona 50%, córka 50%.
- Połowa dla żony z mocy prawa: 32 000 zł z subkonta i 4 500 zł z OFE trafiają transferem na jej subkonto i rachunek OFE. Bez podatku, bez wypłaty.
- Druga połowa dla uposażonych: 32 000 zł + 4 500 zł = 36 500 zł. Żona i córka dostają po 18 250 zł. Żona może wybrać transfer na swoje subkonto (bez podatku) albo gotówkę; córka, która nie ma własnego subkonta z prawem do transferu, bierze gotówkę.
- Gotówka po podatku: 18 250 zł minus 19% = 14 782,50 zł na konto.
Gdyby małżonkowie mieli rozdzielność majątkową od początku, żona nie dostałaby pierwszej połowy z mocy prawa. Podziałowi między uposażonych podlegałoby całe 73 000 zł.
Rozwód, separacja, rozdzielność majątkowa
Połowa dla małżonka obejmuje tylko środki zgromadzone w czasie, gdy istniała wspólność majątkowa. Składki sprzed ślubu, po orzeczeniu separacji albo po podpisaniu intercyzy należą wyłącznie do zmarłego i w całości trafiają do uposażonych lub spadkobierców. ZUS i OFE ustalają te okresy na podstawie oświadczenia małżonka o stosunkach majątkowych; nieprawdziwe oświadczenie to odpowiedzialność wobec pozostałych uprawnionych.
Były małżonek po rozwodzie nie ma prawa do połowy. Ma za to prawo do swojej części ze środków zgromadzonych w czasie małżeństwa, jeśli podział majątku po rozwodzie jej nie objął; to roszczenie kieruje się do ZUS i OFE osobno od podziału po śmierci. Może być też nadal osobą uposażoną, jeżeli zmarły nie zmienił wskazania sprzed lat.
„Suwak”: gdy OFE jest już puste
Od dziesięciu lat przed osiągnięciem wieku emerytalnego OFE co miesiąc przekazuje część środków do ZUS, na subkonto. U osoby, która zmarła w wieku 63 lat, w OFE może zostać niewiele albo nic, a wszystko siedzi na subkoncie. Zasady podziału są identyczne, zmienia się tylko adresat wniosku: jeśli fundusz nadal prowadzi rachunek, wniosek i tak składa się najpierw w OFE, które przekazuje informację o uposażonych do ZUS. Jeśli rachunek w OFE został zamknięty, całość załatwia ZUS na formularzu USS.
Kolejność: najpierw OFE, potem ZUS
Jeżeli zmarły miał rachunek w OFE i subkonto, procedurę rozpoczyna fundusz. To do OFE trafia wniosek z aktem zgonu i aktem małżeństwa. Fundusz dzieli swoje środki, a potem przekazuje do ZUS informację o dokonanym podziale, w tym o tym, kto jest małżonkiem i jakie osoby są uposażone. ZUS dzieli subkonto według tych samych proporcji, nie pytając ponownie.
Jeżeli zmarły miał tylko subkonto (nie był nigdy w OFE albo fundusz przeniósł już wszystko do ZUS), wniosek składa się bezpośrednio w ZUS.
Nie wiesz, czy zmarły był w OFE i w którym? Osoba z interesem prawnym może złożyć do ZUS wniosek o informację o członkostwie zmarłego w OFE. ZUS wymaga dokumentu dziedziczenia i odpowiada w ciągu 30 dni. Szybsza droga: korespondencja zmarłego, bo fundusze wysyłają roczne informacje o stanie rachunku, oraz konto zmarłego w PUE/eZUS, jeśli rodzina ma legalny dostęp do jego poczty, gdzie widać stan subkonta.
Wniosek USS krok po kroku
Podział środków z subkonta odbywa się na wniosek osoby uprawnionej. Formularz nazywa się USS: wniosek o transfer/wypłatę środków z subkonta osoby ubezpieczonej. Składa go każda osoba uprawniona osobno, także małżonek.
Do wniosku:
- odpis aktu zgonu (ZUS może go pobrać z rejestru, ale kopia przyspiesza sprawę),
- odpis aktu małżeństwa, gdy wniosek składa małżonek,
- pisemne oświadczenie małżonka, czy do chwili śmierci nie zaszły zmiany w stosunkach majątkowych (rozdzielność, separacja); to obowiązkowy element, bez którego ZUS nie przekaże połowy,
- dokument tożsamości,
- postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia, gdy wniosek składa spadkobierca,
- numer rachunku bankowego do wypłaty.
Wniosek składa się w placówce ZUS, pocztą albo przez eZUS. Po rozpatrzeniu ZUS wydaje decyzję o podziale i realizuje transfer lub wypłatę. W OFE wniosek składa się na formularzu funduszu, z tymi samymi dokumentami; fundusz wypłaca w ciągu 3 miesięcy, ale nie wcześniej niż po miesiącu od przedstawienia dokumentu tożsamości uprawnionego.
Wypłata gotówkowa z ZUS trafia na wskazane konto po potrąceniu podatku. Nic więcej nie trzeba rozliczać.
Podatek: 19% od gotówki, zero od transferu
Wypłata gotówkowa po śmierci członka OFE albo z subkonta jest opodatkowana zryczałtowanym podatkiem dochodowym 19%. Płatnikiem jest ZUS lub fundusz: potrącają podatek i przelewają kwotę netto. Odbiorca nie wykazuje jej w PIT-37 ani w żadnym innym zeznaniu i nie dopłaca.
Transfer połowy środków na subkonto lub rachunek OFE małżonka nie jest wypłatą, więc podatku nie ma. Pojawi się dopiero, gdy małżonek sam przejdzie na emeryturę, w formie zwykłego PIT od świadczenia.
Podatku od spadków i darowizn nie ma w żadnym wariancie. Środki z OFE i subkonta są wyłączone z tej ustawy, więc nie składa się SD-Z2 i nie wlicza się ich do wartości spadku w zgłoszeniu. To odróżnia je od pieniędzy na zwykłym koncie bankowym zmarłego, które podlegają zgłoszeniu. O SD-Z2 piszemy w artykule o podatku od spadków i darowizn.
Zmarły był już na emeryturze: wypłata gwarantowana
Z chwilą przyznania emerytury środki z subkonta stają się częścią kapitału, z którego ZUS liczy świadczenie, i co do zasady przestają podlegać dziedziczeniu. Jest jeden wyjątek, o którym rodziny emerytów prawie nie wiedzą.
Jeżeli emeryt zmarł w ciągu 3 lat od miesiąca, w którym ZUS po raz pierwszy wypłacił mu emeryturę, osobie uposażonej przysługuje jednorazowa wypłata gwarantowana. Jej wysokość to środki z subkonta pomniejszone proporcjonalnie o liczbę miesięcy pobierania emerytury: im krócej zmarły pobierał świadczenie, tym więcej zostaje. Po 36 miesiącach nie zostaje nic.
Osobę uposażoną do wypłaty gwarantowanej emeryt wskazuje w ZUS przy składaniu wniosku o emeryturę albo później. Jeśli nikogo nie wskazał, uposażonym jest małżonek, o ile w chwili śmierci pozostawał z nim we wspólności majątkowej. Bez małżonka i bez wskazania wypłata gwarantowana wchodzi do spadku.
Wniosek składa się w ZUS na tym samym formularzu USS. Od wypłaty potrąca się 19% podatku.
Ile to trwa i czy jest termin
Terminu na wniosek nie ma. Pieniądze czekają na subkoncie i w OFE do momentu, aż ktoś się po nie zgłosi, także po latach. Trzeba tylko wiedzieć, że są.
Czas realizacji zależy od kompletności dokumentów. Przy małżonku i uposażonych z gotowymi aktami stanu cywilnego sprawa w ZUS zamyka się zwykle w kilka tygodni. Przy spadkobiercach najdłużej trwa nie ZUS, tylko sprawa spadkowa, która musi się skończyć, zanim wniosek w ogóle można złożyć.
Jeżeli zmarły był w OFE, doliczyć trzeba do 3 miesięcy na wypłatę z funduszu i czas na przekazanie informacji do ZUS.
Subkonto a renta rodzinna i zasiłek pogrzebowy
Środki z subkonta i OFE nie mają związku z innymi świadczeniami po zmarłym. Wdowa może jednocześnie pobierać rentę rodzinną, otrzymać połowę subkonta transferem i wypłatę gotówkową jako uposażona. Wypłata z subkonta nie pomniejsza renty, nie jest wliczana do dochodu przy świadczeniach rodzinnych i nie wpływa na zasiłek pogrzebowy. Każde z tych świadczeń ma osobny wniosek i osobne dokumenty; łączy je tylko akt zgonu.
Jak wskazać uposażonych, żeby rodzina nie musiała iść do sądu
W OFE wskazanie składa się na formularzu funduszu, zwykle online albo w oddziale agenta transferowego. W ZUS, dla samego subkonta, osoba, która nigdy nie była w OFE, składa wskazanie osobno; można to zrobić w placówce albo przez eZUS. Wskazanie można zmienić w każdej chwili i warto to zrobić po rozwodzie, ślubie, narodzinach dziecka i śmierci wskazanej osoby.
Jedna zasada porządkuje resztę: wskazanie w OFE obejmuje też subkonto, bo ZUS dzieli je według informacji z funduszu. Kto ma OFE, załatwia więc obie rzeczy jednym formularzem. Kto ma tylko subkonto, składa wskazanie w ZUS.
Najczęstsze błędy
„ZUS sam wypłaci, skoro wie o śmierci”
Nie. ZUS informuje osoby uposażone o możliwości złożenia wniosku, jeśli je zna, ale podział następuje wyłącznie na wniosek. Bez wniosku pieniądze leżą.
„Żona dostanie wszystko w gotówce”
Nie. Połowa z okresu wspólności idzie na jej subkonto transferem. Gotówkę dostanie tylko z tej części, w której jest osobą uposażoną albo spadkobiercą.
„Trzeba zgłosić to w SD-Z2”
Nie. Środki z OFE i subkonta nie podlegają podatkowi od spadków i darowizn. Podlegają za to 19% PIT przy wypłacie gotówkowej, który potrąca płatnik.
„Odrzuciłem spadek, więc nie mam prawa do subkonta”
Zależy. Jako spadkobierca nie. Jako osoba uposażona tak, bo wypłata dla uposażonego nie jest dziedziczeniem. Sprawdź, czy zmarły Cię wskazał.
„Tata był na emeryturze, więc nic nie zostało”
Zależy od tego, jak długo ją pobierał. Jeśli krócej niż 3 lata, jest wypłata gwarantowana.
„Wskazałem uposażonego w OFE 20 lat temu, więc subkonto też jest załatwione”
Tak, ale sprawdź, kogo wskazałeś. Wskazanie z czasów pierwszego małżeństwa nadal obowiązuje po rozwodzie, jeśli nikt go nie zmienił.
Checklista dla rodziny
- ustal, czy zmarły miał OFE (korespondencja, wniosek do ZUS) i czy miał subkonto,
- ustal, czy pobierał emeryturę i od kiedy (wypłata gwarantowana),
- małżonek: akt małżeństwa i oświadczenie o stosunkach majątkowych,
- uposażeni: wniosek do OFE (jeśli było) i USS do ZUS,
- brak wskazania: najpierw stwierdzenie nabycia spadku, potem USS,
- wybierz formę: gotówka (minus 19%) albo transfer na własne subkonto,
- nie wpisuj tych pieniędzy do SD-Z2 ani do PIT.
Co możesz zrobić dziś dla swoich bliskich
Wskazanie osób uposażonych to jedna kartka w ZUS i jedna w OFE. Zajmuje kwadrans, nie kosztuje nic i oszczędza rodzinie sprawy spadkowej dla tej części pieniędzy. Sprawdź też, kto jest wskazany dziś: wskazanie sprzed lat może dotyczyć byłego małżonka.
Informację o tym, że masz subkonto, w którym OFE jesteś i kogo wskazałeś, warto zostawić tam, gdzie rodzina jej poszuka. Generator spisu majątku ma na to osobne pole, a spis przechowywany w Sejfie Życia trafia do zaufanej osoby wtedy, gdy będzie potrzebny. Czy Twoje finanse są uporządkowane na taki moment, sprawdzisz w quizie „porządek w finansach”.
Podsumowanie
Środki z subkonta w ZUS i z OFE podlegają dziedziczeniu, ale wyłącznie na wniosek. Połowa z okresu wspólności trafia transferem do małżonka, reszta w gotówce do osób uposażonych, a bez wskazania do spadkobierców po sprawie spadkowej. Od gotówki potrąca się 19% PIT, podatku od spadków nie ma.
Jeżeli zmarły pobierał emeryturę krócej niż 3 lata, rodzinie przysługuje wypłata gwarantowana. Terminu na wniosek nie ma, co dotyczy także spraw sprzed lat.
Pozostałe źródła pieniędzy po zmarłym, w tym PPK, IKE i IKZE, mają własne zasady; opisaliśmy je w artykule o PPK, IKE i IKZE po śmierci.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej ani podatkowej. Przy rozdzielności majątkowej, separacji, kilku małżeństwach zmarłego albo emeryturze z elementem zagranicznym potwierdź zasady bezpośrednio w ZUS.
Tematy
Udostępnij artykuł
Wiedza o formalnościach przydaje się w najtrudniejszym momencie. Przekaż ją osobom, na których Ci zależy.
